Treinen en trams in België: geschiedenis en toekomst


20 december 1966: de laatste stoomtrein in België rijdt op de lijn Ath - Denderleeuw (lijn 90)


Spoorwegen in België - geschiedenis in het kort

België was één van de eerste landen om een uitgebreid spoorwegnet aan te leggen.  In 1870  bedroeg de totale lengte van het net meer dan 3100 km. In 1912 was de lengte meer dan 5000 km. Dit blijft zo tot 1948. Daarna werden er geleidelijk verliesgevende lijnen gesloten, terwijl men werk maakte van de modernisering en een doorgedreven elektrificatie van het kernnet. In 1962 werd zo de duizendste kilometer onder draad gebracht.

Momenteel bedraagt de lengte van het spoorwegnet 3578 km waarvan ruim 3000 km geëlektrificeerd is en maar een kleine 800 enkelsporig is. (1)

 


Korte geschiedenis van het smalspoor in België

In 1884 richtte de Belgische staat de 'Nationale Maatschappij van Buurtspoorwegen'  (NMVB) op. Deze had tot taak buurtspoorwegen (of tramlijnen) aan te leggen in gebieden die niet door de "grote spoorwegen" werden ontsloten. De eerste lijnen werden in 1885 geopend en het net breidde zich zeer snel uit. In 1925 werd met 5200 km de grootste lengte bereikt. Hierbuiten bestonden natuurlijk ook nog de stedelijke tramnetwerken. Ter vergelijking: de lengte van het "normale" Belgische spoorwegnet bedraagt nu -zoals hierboven vermeld - 3578 km.

Vanaf 1953 werden systematisch lijnen afgeschaft en vervangen door bussen. Toen in 1991 de NMVB werd ontbonden en vervangen door "De Lijn" in Vlaanderen en de TEC in Wallonië, waren er nog 105 km tramlijn beheerd door de NMVB. De bekendste lijn is de kusttram, die met 67 km momenteel de langste tramlijn van de wereld is.

In de hoogdagen van de Buurtspoorweg schreef men: "De buurtspoorweg staat dichter bij de mensen dan haar grote zus. Ze heeft nooit de bedoeling gehad om het landschap te veranderen, integendeel zij paste er zich aan aan. Zij loopt langs de wegen van het volk, gebruikt de bruggen, die ook wij gebruiken. Ze loopt door de dorpsstraten en stopt aan ons stamcafé". 

 


Elektrificatie

In 1894 begon NMVB in het Brusselse al met het elektrificeren van haar net en was hiermee niet alleen de eerste trammaatschappij in België, maar bovendien was dit geruime tijd voor de "grote" spoorweg nog maar aan elektrificatie dacht. Vlak voor de Eerste Wereldoorlog beschikte de NMVB over 200 km spoor met elektrische tractie.


bron: Georges Colet op wikipedia



Met de trein van Brussel naar Luik in 1947



Op 31 juli 1978 reden de laatste buurttrams van de regio Brabant. Het ging om de lijnen BW (Brussel- Wemmel), G (Brussel-Grimbergen) en G doorstreept (Brussel-Het Voor). De BW en G doorstreept werden pas in de jaren '70 ingevoerd. Daarvoor waren dit lijnen W en S met hetzelfde traject.

Op de meeste plaatsen waar de tram op eigen bedding reed is nu een fietspad aangelegd.

 


De jaren '50 van vorige eeuw: met de bietentrams naar de suikerraffinaderij....




Uiteraard mag onze kusttram in deze reeks niet ontbreken.


bron: http://www.train-tram.be/

De foto hier links is een zeldzame getuigenis van lijn M. Deze lijn verbond Brussel met Mechelen en reed over Melsbroek, Kampenhout, Haacht en Keerbergen. Het stuk tussen Haacht en Keerbergen was pas op 1 juni 1949 afgewerkt. Na amper 8 jaar - op 1 juni 1957 - werd het stuk tussen Mechelen en Keerbergen al opgeheven. Een jaar later volgende het traject Keerbergen-Haacht. De laatste tram tussen Brussel en Haacht reed tenslotte in april 1960.

Onderaan dit artikel kun je een foto zien een Antwerpse "poldertram" van lijn 77. Deze lijn verbond Antwerpen met de Nederlandse grens in Zandvliet. Hij reed langs de Polderdorpen Wilmarsdonk, Oorderen en Berendrecht. Niet alleen de tramlijn verdween. Ook de dorpen Wimarsdonk en Oorderen werden in 1965 volledig van de kaart geveegd in het kader van de uitbreiding van de haven van Antwerpen. Geen wonder dus dat - voor zover ik weet - niemand deze foto kan lokaliseren.

 


Verder lezen

Er staat geweldig veel over de spoorwegen in België op wikipedia. Zo heb je het artikel "Geschiedenis van de Belgische spoorwegen". Verder zijn er artikels over de bestaande en verdwenen spoorlijnen, telkens met mooi spoorschema. Ook zijn er stukjes over bestaande, verdwenen en toekomstige stations. Er zijn zelfs aparte lijsten met goederenlijnen en -stations.

Op wikipedia is ook de geschiedenis van de buurtspoorwegen goed gedocumenteerd: een lang artikel gevolgd door links per provincie. Andere interessante startpunten zijn de artikels over de kusttram en de tram in Charleroi. De stukjes over de Antwerpse, Brusselse en Gentse tram geven o.a. links naar artikels over de aparte lijnen.

De toekomstvisise van De Lijn vindt men o.a. in het document Mobiliteitsvisie De Lijn 2020 van april 2009 op hun website. De Brusselse MIVB heeft een soortgelijk document "De MIVB tegen 2020". De infrastructuurwerken van het spoor vind je op de site van Infrabel. Ondertussen zijn er in Charleroi interessante werken aan de pre-metro bezig en maakt Luik zich op om de tram opnieuw te verwelkomen. Zie hierover de site charleroi-bouge.be van de TEC en "Le portail citoyen du tram à Liège". Op Antwerken vind je een overzicht van de openbaar vervoerprojecten in Antwerpen. Bovendien kun je de vooruitgang op de voet volgen. Er bestaan ook andere interessante Antwerpse sites zoals Poort Oost Antwerpen.

Forum over verleden en toekomst van het openbaar vervoer in België en veel meer. Met interessante info, links en veel foto's. Maakt deel uit van SkyscraperCity, een internetforum dat zich oorspronkelijk richtte op de hoogbouwontwikkelingen in de wereld. (zie ook wikipedia)
Het Groot Belgisch Treinen Forum: een ander forum over trein en tram.

 


Links naar meer op de geschiedenis gerichte websites

Interessant feiten uit de geschiedenis van de Belgische spoorwegen vinden we in "Historisch Erfgoed" op de site van NMBS holding.
150 jaar Belgische spoorwegen : het spoorweg museum te Brussel-Noord (1985)
Lijst van huidige en vroegere Belgische spoorlijnen met een schat aan informatie door Paul Kevers.

Les gares belges d'autrefois: Franstalige site met foto's van oude (meestal verdwenen) Belgische spoorwegstations. Deze site bevat ook een historische kaart van het Belgische spoorwegnet. Merkwaardig is deze foto van het station van Woluwe op de lijn 160 Brussel-Tervuren, de eerste geëlektrificeerde spoorlijn in België.
BelRail is ook een (hoofdzakelijk) Franstalige site met zeer veel informatie over de Belgische spoorwegen. Een aanrader ! 

Vele oude spoorwegbeddingen zijn omgezet in wandel-en fietspaden: een impressie op de site www.ligne54.be. Wat Wallonië betreft is het in dit verband interessant eens de Franstalige website van RAVeL te bezoeken (of dit Nederlandstalig artikel op wikipedia).

NMVB Tramways in Belgium met o.a. accurate gegevens over alle lijnen

World Tramways is een site die de evolutie van de tramnetwerken in verschillende steden (waaronder Brussel, Gent en Antwerpen) door de jaren weergeeft aan de hand van netplannen waarin (voor de Belgische steden) ook de buurtspoorwegen worden weergegeven. Deze site verwijst vaak naar UrbanRail.Net dat meer verwijst naar de hedendaagse metro netwerken. Beide sites zijn in het Engels.


Zeer uitgebreide blog van Erik De Keukeleire over de geschiedenis van de tram rond Gent. Dan is er nog deze blog van Dany MIVG. Deze gaat uiteraard bijna uitsluitend over de Gentse stadstram.

TRAMSPOREN met de Verzon(nen) groep

De TRAMANIA website heeft een handeltje met 6200 oude foto's. Deze database kun je bekijken. De foto's zijn echter klein en ontsierd door een lelijk watermerk in het midden. Je kan een foto kopen voor 2 € per stuk. Je krijgt dan de foto's na zes weken opgestuurd. Misschien kan je de foto's ook op je computer downloaden. Dat is niet echt duidelijk. Dergelijke foto's - en video-materiaal ook, trouwens - zouden toch tot het algemeen erfgoed moeten behoren. Maar ik heb al vernomen dat daar veelal anders over gedacht wordt.

 


Museumlijnen en musea

Er zijn verschillende historische lijnen in België, zowel normaalspoor als smalspoor. Ik noem er hier twee op. Via de linkpagina's van deze sites  kun je gemakkelijk verder surfen naar andere lijnen of musea:

- Stoomcentrum Maldegem: deze mooie en informatieve website heeft bovendien een geweldig rijke pagina met weblinks.

- De buurtspoorweglijn van de grotten van Han bestaat al sinds 1906.

 


Varia

Een tip voor wie geïnteresseerd is in gedetaileerde netkaarten en dergelijke van de spoorwegen in België: ga naar deze bladzijde op de site van Infrabel en kies dan C.Kaarten in de rechterkolom.

TreinTramBus: beweging voor beter openbaar vervoer

Evaluatie en toepassing van een methodiek om een openbaar vervoer netwerk te ontwerpen op nationale en gewestelijke schaal: eindwerk door Joost LISMONT en Steven LOGGHE (Department Burgerlijke Bouwkunde van de Faculteit Toegepaste Wetenschappen van de KU Leuven - 1998)


 


Referenties (voor zover niet vermeld in de links)

(1)      Statistieken van de FOD Economie, KMO, Middenstand en Energie

   

Tags: 

Reacties

Lijn 77

Lijn 77 Antwerpen

Beste,

De foto van de Antwerpse poldertram is gemaakt door Jacques Bazin op 6 juni 1953. Het betreft hier motorwagen 9665 van 1926 op lijn 77 (Antwerpen / Luchtbal-Oorderen-Berendrecht-Zandvliet). De foto werd gemaakt tussen Oorderen en Blauwhoef

De foto is opgenomen in het boek "De Antwerpse buurttram in beeld" van André ver Elst.

Hopelijk is deze informatie nuttig.

Met vriendelijke groeten

Aanvulling tramfoto lijn

Aanvulling tramfoto lijn 77.

 

De foto met spoorbrug, gebouwd in 1920, en tramstel is genomen aan de tramhalte "Kruiske" in de Bellestraat te Oorderen. 't Kruiske was ook de naam van het café aan het nabijgelegen kruispunt, eveneens in de Bellestraat.

De halte aan de brug werd niet bediend door de vervangende autobusdiensten van de NMVB. Deze reden via het café 't Kruiske.

De kasseiweg rechts naast de spoorweg leidde ook naar Mercantile Marine Engineering C°, bedrijf dat destijds personeelsvervoer heeft gedaan met ex-NMVB bussen van het merk Brossel.

Nog enkele details:

- Het steekbordje vooraan links op de motorwagen was ter aanduiding voor de aansluiting met tramlijn 75 aan de (stelplaats) Blauwhoef. De kleur van de achtergrond, roos, was dezelfde als de kleur van de tramfilm op lijn 75. Er waren ook volkomen rechthoekige bordjes;

- Tijdens de spitsuren werd aan de standaardmotorwagen - de S-wagens reden niet op de polderlijnen 75 en 77 - drie bijwagens toegevoegd.

met vriendelijke groeten,